Seksualność osób niepełnosprawnych intelektualnie

Jaka jest seksualność osób niepełnosprawnych intelektualnie?

Taka sama jak wszystkich. Seksualność jest wpisana w życie każdego człowieka. Niepełnosprawność intelektualna, jak sama nazwa wskazuje dotyczy intelektu, a nie seksualności.

Jak przebiega rozwój psychoseksualny osoby niepełnosprawnej intelektualnie?

Dzieci niepełnosprawne intelektualnie rozwijają się psychoseksualnie tak samo jak dzieci sprawne – wszystkie zmiany organizmu są jednakowe i następują w tej samej kolejności. Rozwój psychoseksualny może przebiegać wolniej z powodów zdrowotnych, ponadto dość często jest spowalniany przez ograniczenia społeczne i kulturowe.

Czy można mówić o jakiejś specyfice rozwoju psychoseksualnego osób niepełnosprawnych intelektualnie?

Tak. Nie ma społecznego przyzwolenia na seksualność osób niepełnosprawnych, przez co kwestie związane z seksualnością są ignorowane, nierzadko negatywnie postrzegane. Dostęp do edukacji seksualnej osób niepełnosprawnych jest ograniczony. Brak społecznie wypracowanej koncepcji dorosłości osób niepełnosprawnych intelektualnie, włączając w to wymiar kobiecości i męskości sprawia, że seksualność, w wychowaniu rodzinnym i instytucjonalnym jest pomijana, zaniedbywana, nierzadko zaprzeczana, co ma niekorzystne skutki dla rozwoju psychoseksualnego.

Dlaczego dzieci niepełnosprawne intelektualnie miewają trudności w obszarze tożsamości płciowej*?

Małe dzieci z niepełnosprawnością intelektualną mają problemy w uzyskaniu wiedzy na temat własnej płci, przez co wykazują trudności z identyfikacją płciową. Przyczyniają się do tego: koncentracja rodziców i opiekunów wyłącznie na niepełnosprawności, brak rozmów dotyczących płci, ograniczenia w opanowywaniu wiedzy „przy okazji”.

Jak wspierać tożsamość płciową dziecka niepełnosprawnego intelektualnie?

Trzeba pamiętać, że dziecko posiada płeć i podkreślać ten fakt w różnych sytuacjach: jesteś dziewczynką/chłopcem, będziesz kobietą/mężczyzną. Należy podejmować z dzieckiem temat różnic płciowych, uczyć prawidłowego nazywania części ciała „na co dzień” i utrwalać te słowa. Edukować je w zakresie seksualności, czyli opowiadać, odpowiadać na pytania.

A jeśli dziecko nie zadaje pytań dotyczących seksualności?

Dzieci niepełnosprawne intelektualnie zazwyczaj później zaczynają mówić lub mają ograniczone możliwości komunikacji werbalnej w porównaniu do swoich pełnosprawnych rówieśników. Ale to, że dzieci nie pytają o sprawy związane z seksualnością nie znaczy, że ta kwestia nie budzi ich ciekawości. Rozmowy na temat seksualności należy inicjować.

Czy dziecięce przejawy seksualności takie jak: masturbacja wczesnodziecięca, zabawy seksualne, dziecięcy ekshibicjonizm, czy podglądanie dotyczą dzieci z niepełnosprawnością intelektualną?

Tak, rozwój psychoseksualny dzieci niepełnosprawnych intelektualnie przebiega tak samo jak rozwój ich pełnosprawnych rówieśników, tyle że może następować nieco później i być bardziej widoczny.

Dlaczego przejawy dziecięcej seksualności u dzieci niepełnosprawnych intelektualnie są przez nie eksponowane?

Jest to spowodowane wyłącznie tym, że dzieci NIE WIEDZĄ co i kiedy jest dozwolone, oraz kiedy łamią społeczne normy. Dzieciom niepełnosprawnym intelektualnie trudno uczyć się „przy okazji” i bez wyjaśniania rozumieć panujące w świecie zasady.

Zdarza się, że dorosła osoba niepełnosprawna intelektualnie przejawia dziecięce zachowania seksualne, dlaczego?

Przejawy seksualności dziecięcej u dorosłej osoby mogą być wyrazem dążenia do realizowania niezaspokojonych wcześniej dziecięcych potrzeb: bliskości, więzi, czułości, emocjonalnego bezpieczeństwa, cielesności. Mogą być też sposobem na unikanie agresji ze strony dorosłych, od których osoba niepełnosprawna jest przecież w dużym stopniu zależna. Bywają również efektem zaniedbań w edukacji seksualnej na wcześniejszych etapach rozwoju.

Kiedy aktywność seksualna dziecka/nastolatka wymaga interwencji?

Zasady w tym względzie są uniwersalne. Aktywność seksualna każdego dziecka i nastolatka zawiera się w granicach normy, gdy nie jest działaniem dominującym, mieści się w zakresie zachowań seksualnych charakterystycznych dla danego wieku, ma miejsce pomiędzy osobami będącymi w zbliżonym wieku, opiera się na zasadzie dobrowolności, jest bezpieczna dla zdrowia, nie powoduje dyskomfortu psychicznego, nie narusza przyjętego porządku społecznego.

Czy to prawda, że osoby niepełnosprawne mają silniejszą potrzebę seksualną od osób sprawnych?

Nie, to mit. Siła potrzeby seksualnej jest kwestią indywidualną tak samo u osób niepełnosprawnych jak i sprawnych.

Czy podejmowanie przez nastolatka pieszczot z osobą tej samej płci świadczy o jego orientacji homoseksualnej?

Niekoniecznie, chociaż nie jest to wykluczone.
Może wskazywać na przykład na tzw. homofilijną fazę rozwoju (10-12 r. ż.), wynikać z ciekawości, czy braku możliwości zaspokojenia potrzeby seksualnej w kontakcie z osobą innej płci.

Czy potrzebę seksualną można zastąpić?

Nie. Chociaż popęd seksualny da się ukierunkować na inną aktywność: duchową, artystyczną, jednak wymaga to sporego wysiłku intelektualnego. Czy osoby niepełnosprawne intelektualnie poradzą sobie z tym? Może się okazać, że nie.

A co się dzieje, gdy potrzeba seksualna nie jest ukierunkowana na nic innego i nie jest zaspokojona?

Potrzeba seksualna jest podstawową potrzebą człowieka, potrzebą fizjologiczną. Jeśli nie zostanie zaspokojona istnieje duże prawdopodobieństwo, że zacznie dominować nad innymi potrzebami.

W jaki sposób osoby niepełnosprawne intelektualnie starają się zaspokoić potrzebę seksualną?

Tak jak wszyscy – poprzez pieszczoty swoich genitaliów, pieszczoty z partnerem i współżycie seksualne. Jednak im głębsza jest niepełnosprawność intelektualna osoby, tym rzadziej dąży ona do zaspokojenia potrzeby seksualnej w relacji z drugą osobą, swoją seksualność kierując na własne ciało.

Czy osoby niepełnosprawne intelektualnie mogą być płodne?

Oczywiście. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną obu płci mogą być płodne. Płodność zależy nie od sprawności intelektualnej ale innych czynników, które są takie same u wszystkich ludzi.
Badania wskazują na obniżenie płodności u mężczyzn z zespołem Downa. Spermatogeneza jest prawidłowa natomiast ilość plemników jest mniejsza i nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o wartość biologiczną nasienia.

A jeśli osoba niepełnosprawna intelektualnie zapragnie mieć dziecko?

Z potrzebą macierzyństwa i ojcostwa nie ma co dyskutować, bo jest to zdrowa, naturalna potrzeba. Jednak należy ukazywać ogrom obowiązków, jakie spadają na rodziców, pokazywać życie takim, jakim jest naprawdę.
Rozmowy i działania powodują lepsze zrozumienie trudności związanych z wychowaniem dziecka i dość często przyczyniają się do rezygnacji z roli matki/ojca.
Poza tym warto włączyć te osoby do opieki nad młodszym rodzeństwem, by miały możliwość zaspokojenia swych uczuć macierzyńskich i ojcowskich.
Nie można przy tym zapominać, że osoby lekko niepełnosprawne intelektualnie stają się rodzicami. Dlatego trzeba ich do tej roli przygotować, edukować.

Jakie treści z zakresu edukacji seksualnej przekazywać osobom niepełnosprawnym intelektualnie?

Informacje dotyczące seksualności człowieka są takie same dla każdego. Różnica tkwi jedynie w sposobie przekazu, który dostosować musimy do konkretnej osoby/grupy osób.

Czyli z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie należy rozmawiać o współżyciu seksualnym?

Jak najbardziej. Tylko osoby niepełnosprawne w stopniu głębokim nie są w stanie przyswoić tych treści. W przypadku pozostałych należy rozmawiać dostosowując zakres wiedzy i sposób jej przekazywania do ich intelektualnych możliwości. Powinno się rozmawiać także z tymi osobami, które tylko w minimalnym stopniu są w stanie zrozumieć treści.

Po co rozmawiać z niepełnosprawnymi intelektualnie o seksie?

Przede wszystkim dlatego, że edukacja seksualna jest prawem każdego człowieka. Ponadto nawet u osób znacznie i głęboko niepełnosprawnych nie można wykluczyć prawdopodobieństwa rozpoczęcia życia seksualnego, choć jest ona zmniejszone. Natomiast u osób niepełnosprawnych w stopniu lekkim jest wysoce prawdopodobne. Dlatego potrzebna jest wiedza na temat seksu.

Co należy powiedzieć o seksie?

Przede wszystkim trzeba wyjaśnić na czym seks polega, opowiedzieć o konsekwencjach seksu, zaznajomić z metodami zabezpieczającymi przed ciążą oraz infekcjami przenoszonymi drogą płciową, wyraźnie podkreślić, że każdy ma prawo nie zgodzić się na współżycie seksualne, zaznaczyć, że seks powinien iść w parze z miłością.

Jak reagować na słowa: „zakochałam/zakochałem się…”?

O miłości warto rozmawiać, opowiadać o różnych jej odcieniach: macierzyńskim, przyjacielskim, intymnym. Przy czym niezbędne jest zwrócenie uwagi na fakt, iż nie zawsze istnieje możliwość realizacji miłości, że zdarza się miłość nieodwzajemniona. Warto także omówić temat właściwych form okazywania miłości ukochanej osobie i odpowiedzialności za nią. Należy mówić o: okazywaniu uczuć, wierności, spędzaniu czasu z osobą kochaną, trosce, wzajemnej pomocy, a także ewentualnych możliwościach, czy ograniczeniach we wspólnym życiu

Co robić jeśli nasze dziecko/podopieczna/podopieczny nieszczęśliwie się zakocha?

Nie jesteśmy w stanie nikogo uchronić przed tym uczuciem, ani przed bólem, który za sobą niesie. Możemy jedynie sprawić, by dziecko, czy podopieczni mieli poczucie, że jesteśmy przy nich, że szanujemy i traktujemy poważnie ich miłość, rozpacz z powodu odrzucenia.

A co jeśli osoba niepełnosprawna intelektualnie wyzna mi miłość?

Warto uczciwie mówić o własnym stosunku do niej i szczerze odpowiadać na pytania, nie bagatelizować, nie ignorować i nie unikać tematu.

Bywa, że osoby niepełnosprawne intelektualnie chcą wziąć ślub, co wtedy?

Trzeba powiedzieć, że małżeństwo to nie tylko ślub, ale niełatwa codzienność, a czasami odmienne pomysły na życie. Należy rozmawiać o codziennym życiu we dwoje, zadawać następujące pytania: gdzie będziecie mieszkać? Z czego będziecie się utrzymywać? Jak zapłacicie rachunki? Jak poradzicie sobie z gotowaniem? Jak załatwicie sprawy w urzędzie? Co się stanie, gdy pojawi się dziecko? Co się stanie, gdy jedno z Was zachoruje?

Czy osoby niepełnosprawne intelektualnie mogą wziąć ślub?

W polskich przepisach czytamy: Art. 12. & 1. Kodeks rodzinny i opiekuńczy:
Nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Jeżeli jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa.

Czy to prawda, że osoby niepełnosprawne intelektualnie są szczególnie narażone na wykorzystanie seksualne?

Tak. Zgodnie z wynikami badań dzieci niepełnosprawne są wykorzystywane seksualnie 3 razy częściej niż dzieci pełnosprawne! Tylko 3% przypadków wykorzystywania seksualnego osób niepełnosprawnych intelektualnie jest ujawnianych!
Trzeba pamiętać, że istnieje zjawisko przemocy rówieśniczej, które polega na tym, że osoba niepełnosprawna intelektualnie podejmuje aktywność seksualną z inną osobą, która jest od niej mniej sprawna i nie jest w stanie wyrazić swojej woli. Także stosowanie wulgarnych, zabarwionych seksualnie przezwisk, nagrywanie rówieśników w sytuacjach intymnych jest wykorzystywaniem seksualnym.

Dlaczego osoby niepełnosprawne intelektualnie tak często padają ofiarą przemocy seksualnej?

Przyczyn jest wiele. Osoby niepełnosprawne intelektualnie mają ograniczone umiejętności komunikacyjne przez co sprawca czuje się bezpieczny. Mają również trudności z przewidywaniem i wyczuwaniem zagrożenia. Bywają naiwne, zbyt ufne, lepkie emocjonalnie. Czują się zależne od innych. Mogą nie rozumieć, że dane zachowanie przekracza granicę intymności. Nie mają świadomości, iż sytuację trudną da się zmienić. Może też być tak, że dana osoba tak bardzo chce być kochana, że zgadza się na przemoc, na przykład w związku. Poza tym powszechne jest bagatelizowanie sygnałów o wykorzystywaniu seksualnym i brak edukacji seksualnej osób niepełnosprawnych intelektualnie oraz ich opiekunów.

Czy opiekunowie mogą przyczynić się do zwiększenia ryzyka wykorzystania seksualnego osoby niepełnosprawnej intelektualnie?

Tak. Wyróżnia się przyczyny leżące po stronie opiekuna/instytucji. Mianowice, osoby niepełnosprawne intelektualnie są wychowywane na osoby „ugrzecznione”. Bywają namawiane lub pozwala im się na nadmierną bliskość w kontaktach z innymi. Niektórzy rodzice/opiekunowie/nauczyciele nie respektują prawa osób niepełnosprawnych intelektualnie do intymności, np.: zmieniają lub przebierają podopiecznego przy innych. Efektem jest niemożność nauczenia rozróżnienia „intymne – nieintymne”. W rezultacie osoba nie dostrzega, gdy ktoś narusza jej intymność i przekracza granice intymności w kontaktach z innymi. Nierzadko opiekunowie nie znają symptomów wykorzystania seksualnego, a więc nie potrafią sprawnie wychwycić faktu doświadczania przemocy.

Jak chronić przed wykorzystaniem seksualnym?

Szalenie istotne jest przestrzeganie określonych zasad w codziennym funkcjonowaniu – szanowanie i ochrona intymności, uświadomienie prawa do nietykalności fizycznej własnej i innych osób. Poza tym cenne jest uczestnictwo zarówno rodzica/opiekuna jak i osoby niepełnosprawnej w zajęciach z edukacji seksualnej, których elementem są zawsze warsztaty profilaktyczne dotyczące seksualnej przemocy.

* na tożsamość płciową składają się: świadomość przynależności do określonej płci, akceptacja, identyfikacja z płcią

Na podstawie poradnika I. Fornalik: „Jak edukować seksualnie osoby z niepełnosprawnością intelektualną?”

2 komentarze

  1. Elka

    17 listopada 2017 at 21:06

    Zawsze jest wyjscie aby przekazac wiedze, ale trzeba szukac rozwiazac i sie maksymalnie zaangazowac. Ja przyznam jestem matka dziewczyny 24 lata niepelnosprawnej intelektualnie – jestem pewna ze wiedza jednak musi byc odpowiednio przekazana kazdemu. poprosilam o pomoc zarzyjazniona pielegniarke z gabinetu ginekologicznego ktora jest tez psychologiem. Przebieg spotkania byl niezwykle interesujacy – sama nie slyszalam o nowych metodach antykoncepcyjnych jak np. wkładka hormonalna levosert ktora jak sie okazalo pozniej – byla wybawieniem dla córci ze wzgledu na jej problemu z gospodarka hormonalna. Naprawde trzeba chciec, a rozwiazan jest wiele…

  2. Anna

    18 listopada 2017 at 16:04

    Mam syna z niepełnosprawnością intelektualną. Lekarz zaproponował przepisanie mu leków na osłabienie popędu seksualnego, zdaje się że to dość popularna praktyka.

Leave a Reply